Na pierwszy rzut oka Bałtyk może wydawać się pusty, ale pod powierzchnią i w piasku żyje zaskakująco wiele organizmów. Odpowiedź na pytanie, co żyje w Bałtyku, obejmuje nie tylko śledzie i foki, lecz także setki drobnych bezkręgowców, glony, ptaki oraz gatunki słodkowodne spotykane przy ujściach rzek. Wyjaśniam, które zwierzęta można znaleźć w morzu, co da się zaobserwować podczas pobytu w Stegnie i jak zachować się przy spotkaniu z foką.
Bałtyk jest domem dla wielu gatunków mimo niskiego zasolenia
- Około 100 gatunków ryb żyje w całym Bałtyku, między innymi śledź, szprot, dorsz, stornia i łosoś.
- Trzy gatunki fok występują w bałtyckich wodach, a jedynym waleniem jest płochliwy morświn.
- Na dnie spotyka się małże, skorupiaki, ślimaki i wieloszczety, których zwykle nie zauważamy z plaży.
- W wodzie i na brzegu występują glony, rośliny wodne, plankton oraz ptaki związane z wybrzeżem.
- Podczas obserwacji najważniejsze są dystans, cisza i niewchodzenie w drogę zwierzętom.
Bałtyk ma mniej gatunków, ale życie jest tu bardzo różnorodne
Bałtyk jest morzem słonawym, czyli ma mniej soli niż typowe morza i oceany. Zasolenie wynosi około 7-8 w centralnej części akwenu, a w północnych i wschodnich rejonach może spadać do 0-2. To właśnie dlatego nie wszystkie gatunki morskie mogą tu przeżyć, a część organizmów słodkowodnych pojawia się przy ujściach rzek, w zalewach i płytkich zatokach.
Na pierwszy plan wysuwają się ryby, ale większość znanych nauce bałtyckich gatunków stanowią bezkręgowce żyjące na dnie. W całym akwenie występuje około 100 gatunków ryb, setki gatunków glonów i roślin wodnych oraz tysiące mniejszych organizmów, w tym plankton. Moim zdaniem właśnie ta drobna, niewidoczna gołym okiem część ekosystemu najlepiej pokazuje, że Bałtyk nie jest biologiczną pustynią.
Niskie zasolenie ma jeszcze jedną konsekwencję. Niektóre gatunki morskie, takie jak dorsz czy małże, żyją tu na granicy swoich możliwości, dlatego ich występowanie i kondycja zależą od regionu, temperatury, natlenienia oraz dopływu bardziej słonej wody z Morza Północnego.
Ryby, które najczęściej kojarzymy z Bałtykiem
Najbardziej charakterystycznymi rybami Bałtyku są śledź, szprot i dorsz. Śledzie tworzą duże ławice i mają ogromne znaczenie dla całego łańcucha pokarmowego, ponieważ zjadają je między innymi większe ryby, ptaki oraz foki. Szprot jest mniejszy, ale równie ważny, a jego liczebność wpływa na kondycję wielu bałtyckich drapieżników.
Dorsz to jeden z najbardziej rozpoznawalnych bałtyckich gatunków, choć jego sytuacja ekologiczna jest trudniejsza niż sugerowałaby popularność tej ryby. Potrzebuje odpowiedniego zasolenia i dobrze natlenionej wody do rozrodu, dlatego zmiany warunków w głębszych partiach morza szybko odbijają się na jego populacji.
W płytkich wodach przybrzeżnych można spotkać ryby płaskie. Stornia, gładzica i skarp spędzają dużo czasu przy dnie, gdzie polują na drobne bezkręgowce. Ich spłaszczone ciało nie jest przypadkiem, lecz przystosowaniem do życia na piasku i osadach dennych.
Bałtyk jest także miejscem życia ryb wędrownych. Łosoś, troć i węgorz przemieszczają się między morzem a wodami śródlądowymi, choć każdy z tych gatunków robi to w inny sposób. Łosoś i troć większość życia spędzają w morzu, a na tarło wpływają do rzek, natomiast węgorz dorasta w wodach słodkich, lecz rozmnaża się w morzu.
W cieplejszych miesiącach wędkarze i spacerowicze mogą zauważyć także belonę, zwłaszcza dzięki jej długiemu, charakterystycznemu pyskowi. Przy ujściach rzek i w wodach mniej zasolonych pojawiają się ponadto okoń, płoć, leszcz i inne ryby słodkowodne. Nie oznacza to jednak, że każda ryba złowiona w pobliżu brzegu jest typowym gatunkiem morskim.
Jest też praktyczna rzecz, o której często zapominamy podczas nadmorskiego urlopu. Ryba serwowana w smażalni nie musi pochodzić z Bałtyku, nawet jeśli lokal wygląda na typowo nadmorski. Jeśli zależy mi na pochodzeniu produktu, pytam o gatunek i źródło połowu zamiast zakładać, że każda flądra czy dorsz trafiły na talerz z pobliskiej łodzi.
Foki i morświn są obecne, ale trudno je zobaczyć
W bałtyckich wodach występują foka szara, foka pospolita i foka obrączkowana. Na polskim wybrzeżu najczęściej mówi się o foce szarej, ponieważ pojawia się regularniej niż pozostałe gatunki. Foki wychodzą na ląd, aby odpocząć, ogrzać się, urodzić młode lub zregenerować siły po żerowaniu.
Nie każda foka spotkana na plaży potrzebuje pomocy. Zwierzę może leżeć bez ruchu przez dłuższy czas i wyglądać na osłabione, choć po prostu odpoczywa. Najgorszym odruchem jest podejście, dotykanie albo próba wepchnięcia jej do wody, ponieważ stres może sprawić, że zwierzę opuści bezpieczne miejsce zbyt wcześnie.
Morświn jest jedynym żyjącym w Bałtyku przedstawicielem waleni. Przypomina małego delfina, ale jest od niego mniej efektowny i znacznie bardziej skryty. Właśnie dlatego jego obserwacja z plaży graniczy z przypadkiem, a większość informacji o jego obecności pochodzi z monitoringu, obserwacji na morzu i zgłoszeń rybaków.
Oba typy ssaków są ważne dla ekosystemu, ale też szczególnie wrażliwe na działalność człowieka. Zagrażają im między innymi przyłowy, sieci widmo, hałas podwodny, zanieczyszczenia i utrata spokojnych miejsc odpoczynku. Foka na plaży nie jest atrakcją do obfotografowania z bliska, tylko dzikim zwierzęciem, któremu najlepiej pozwolić spokojnie odejść.
Na dnie żyją małże, skorupiaki i organizmy niewidoczne z brzegu
Najliczniejsza część bałtyckiego życia pozostaje pod piaskiem, między kamieniami albo na powierzchni dna. Żyją tam małże, ślimaki, krewetki, kiełże, równonogi i wieloszczety. Niektóre filtrują wodę, inne rozkładają materię organiczną, a jeszcze inne stają się pokarmem dla ryb i ptaków.
Jednym z ważniejszych organizmów dennych jest podwój wielki, niewielki małż przystosowany do słonawych warunków. Występują również omułki, które przyczepiają się do twardych powierzchni i tworzą skupiska. Ich obecność jest istotna, bo pojedynczy małż filtruje wodę, a całe skupisko tworzy schronienie dla drobnych zwierząt.
W toni wodnej żyje plankton, czyli mikroskopijne organizmy unoszone przez prądy. Fitoplankton, w tym glony i sinice, wykorzystuje światło do produkcji materii organicznej, a zooplankton zjada jego część i sam staje się pokarmem dla ryb. Gdy latem pojawia się zakwit sinic, kąpiel może być niebezpieczna, dlatego trzeba sprawdzić aktualny komunikat dotyczący jakości wody.
Na dnie i w strefie przybrzeżnej występują także glony oraz rośliny wodne. Morszczyn pęcherzykowaty, zielenice, brunatnice, rdestnice i trawa morska tworzą miejsca żerowania oraz schronienia dla młodych ryb. Nie wszystkie rośliny wyrzucone na brzeg są więc „śmieciami”. Część z nich jest naturalnym elementem plaży i po rozkładzie dostarcza składników odżywczych innym organizmom.
Bałtyk to także ptaki i życie na granicy morza
W pobliżu plaż, wydm, ujść rzek i zalewów można spotkać wiele ptaków związanych z morzem. Najłatwiej zauważyć mewy, rybitwy i kormorany, ale na spokojniejszych odcinkach pojawiają się również sieweczki, ostrygojady, łabędzie, kaczki oraz ptaki brodzące poszukujące bezkręgowców w piasku.
Mewy są najbardziej widoczne, lecz nie powinny przesłaniać pozostałych gatunków. Rybitwa poluje na drobne ryby, nurkując z wysokości, kormoran potrafi długo przebywać pod wodą, a ostrygojad wykorzystuje mocny dziób do otwierania małży. Kiedy obserwuję ptaki nad morzem, zwracam uwagę nie tylko na ich nazwy, ale też na sposób poruszania się, bo zachowanie często szybciej prowadzi do rozpoznania niż sam wygląd.
Najbogatsze przyrodniczo nie zawsze są miejsca najbardziej widowiskowe. Ujścia rzek, spokojne zatoki, trzcinowiska i fragmenty brzegu z naturalną roślinnością zapewniają zwierzętom więcej pokarmu niż zatłoczone kąpieliska. To dlatego krótki spacer poza głównym wejściem na plażę może przynieść ciekawsze obserwacje niż wielogodzinne patrzenie na otwarte morze.
Co można zobaczyć podczas pobytu w Stegnie
W samej Stegnie najłatwiej obserwować organizmy związane z plażą, wydmami i przybrzeżną strefą morza. Na piasku można znaleźć ślady żerowania ptaków, muszle małży, fragmenty glonów oraz niewielkie skorupiaki, które szybko znikają pod powierzchnią piasku. W wodzie przy brzegu ryby są trudniejsze do zauważenia, szczególnie przy falach i mętnej wodzie.
Dobrym momentem na spokojną obserwację jest wczesny ranek albo późne popołudnie, gdy na plaży jest mniej ludzi. Warto zabrać lornetkę, aparat z obiektywem o większym zbliżeniu i wygodne buty, ale nie trzeba kupować specjalnego sprzętu za setki złotych. Największą różnicę robi cierpliwość oraz odejście kilka minut od najbardziej zatłoczonego wejścia.
Spacerując po Mierzei Wiślanej, nie schodzę z wyznaczonych tras na wydmy i nie podchodzę do ptaków odpoczywających na brzegu. Wydmy są delikatnym siedliskiem, a wydeptane przejścia niszczą roślinność, która stabilizuje piasek. Dla turysty oznacza to prostą zasadę: obserwować można długo, ale ingerować w przyrodę należy jak najmniej.
Nie nastawiałbym się na pewne spotkanie z foką. To raczej szczęśliwy, rzadki przypadek niż punkt programu wycieczki. Znacznie realniejsze jest zobaczenie mew, rybitw, kormoranów, śladów bezkręgowców i wyrzuconych przez morze glonów, a właśnie takie drobne obserwacje pozwalają lepiej zrozumieć przyrodę wybrzeża.
Jak zachować się przy spotkaniu z foką lub innym zwierzęciem
Jeśli na plaży pojawi się foka, najlepiej zatrzymać się w bezpiecznej odległości i pozwolić jej odpoczywać. Nie wolno jej dotykać, karmić, polewać wodą ani otaczać grupą ludzi. Psa należy natychmiast trzymać na smyczy, ponieważ nawet spokojne zwierzę może przestraszyć fokę albo sprowokować jej reakcję obronną.
Nie używam lampy błyskowej, nie puszczam drona nad zwierzęciem i nie próbuję zaganiać go do morza. Jeżeli foka jest ranna, zaplątana w przedmiot, ma widoczne obrażenia lub przez długi czas znajduje się w miejscu narażonym na kontakt z ludźmi, najlepiej zgłosić ją odpowiednim służbom lub organizacji zajmującej się ratowaniem ssaków morskich.
Podobna ostrożność dotyczy ptaków i młodych zwierząt. Pisklę nie zawsze zostało porzucone, a młoda foka nie musi być bez opieki tylko dlatego, że nie widać dorosłego osobnika. Najbezpieczniejsza pomoc często polega na odsunięciu ciekawskich, zabezpieczeniu psa i przekazaniu informacji specjalistom.
Najciekawszy bałtycki trop zaczyna się od małych śladów
Bałtyk nie zachwyca tropikalną liczbą gatunków, lecz wyjątkowym połączeniem organizmów morskich i słodkowodnych. W jego wodach żyją ryby, foki, morświny, bezkręgowce i plankton, a nad brzegiem funkcjonuje cały świat ptaków, glonów oraz roślin wydmowych.
Podczas pobytu w Stegnie warto patrzeć nie tylko w stronę horyzontu. Muszla, ślad ptaka w piasku, kępka glonów czy rybitwa nurkująca przy brzegu mogą powiedzieć o Bałtyku więcej niż przypadkowe zdjęcie z zatłoczonej plaży. Najlepsza obserwacja to ta, po której zwierzę nadal ma spokój, a człowiek wraca z większą ciekawością niż przed spacerem.
